طرح یک شبهه
ریحانه نیک صفت
- آیا با وجود مشکلات متعدد اقتصادی ، تورم ، اوضاع جهانی و معضلاتی که در حال حاضر کشور با آن روبرو است، طرح مباحث مربوط به مهدویت کاربرد و تأثیری در زندگی روزمره ما دارد ؟
- بی شک اعتقاد به مهدی موعود مسئله ای است که در تمام ادیان الهی و غیر الهی به عنوان یک امر قطعی مطرح بوده است . بدین معنی که در آخر الزمان مصلحی ظهور خواهد کرد که به جنایت ها و خیانت ها و تبعیض های بشر خاتمه خواهد داد . اعتقاد به مهدی نه تنها یک باور اسلامی است ، که عنوانی می باشد برای خواسته ها و آرزوهای همه انسانهای دردمند و ستمدیده ، با کیش و مذاهب گوناگون .
برای اثبات ضرورت طرح این معارف ، می توان از جهات مختلف به این بحث توجه نمود و بایستگی آن را از ابعاد و زوایای گوناگون بررسی کرد .
یک - بعد اعتقادی
« اعتقاد » بنیان اصلی زندگی است ؛ یعنی آنچه را که انسان در میدان عمل انجام می دهد ، بی تردید به ساختار اعتقادی او بر می گردد . از این رو اگر انسان دارای اعتقاد صحیح و مستحکم باشد در صحنه عمل گرفتار لغزش ، بی هدفی و سردر گمی نخواهد شد و از همه فرصت های عمر خود ، برای ساختن شخصیت انسانی و الهی اش بهره خواهد گرفت .
در اینجا اهمیت شناخت امام از نظر اعتقادی ، در انگاره های مختلف بررسی می شود :
1- شناخت امام راه معرفت خدا
نخستین و مهمترین وظیفه انسان ، شناخت پروردگار و آفریننده خویش است و تا شناخت او حاصل نشود ، راه درست بندگی و اطاعت از او به روی انسان باز نخواهد شد به همین جهت در قرآن و روایات متعدد در باره لزوم « معرفت خدا » تأکید شده است . بعضی از آیات قرآن به توصیف خدا و صفات گوناگون پرداخته است و امامان معصوم نیز در روایات و دعاها و خطبه ها ، به شکل گسترده از خدا و اوصاف او سخن گفته اند.1
از نظرگاه روایات ، راه معرفت خدا و اوصاف او ، شناخت اولیاء خدا و امامان معصوم (ع) است ؛ چون اینان مظهر اسماء و صفات الهی و آینه جمال و جلال پروردگارند . وقتی از امام حسین (ع) در باره معرفت خدا و چگونگی آن سؤال شد ؛ حضرت فرمودند:
« .....مَعرفة اَهل کلّ زمان اِمامِهُمُ الَّذی یَجیبُ علیهِم طاعَتُهُ » ؛2
«مراد از شناخت خدا ، شناخت اهل هر زمانی ، نسبت به امام خویشتن است ، آن امامی که اطاعت او بر آنان واجب است . » به عبارت روشن تر شناخت امام ، طریق معرفت خداست و انسان با شناخت امام و توجه به گفتار و دستورات او ، می تواند در جاده صحیح زندگی گام بردارد و به سعادتی که خداوند برای او رقم زده برسد . معرفت خدا بدون شناخت کسی که از جانب او سمت راهنمایی و راهبری بندگان را دارد امکانپذیر نیست.
2- شناخت امام ، شرط اسلام واقعی
شیعه و سنی به اتفاق از پیامبر اکرم (ص) نقل کرده اند:
«....وَ اَنَّ مَن ماتَ و لَم یَعرف اِمامَ زَمانِهِ ماتَ مَیتَتَه جاهِلیَّةَ » 3
«و هر آینه هر کس بمیرد حال آنکه امام زمان خود را نشناخته باشد ، به مرگ جاهلیت مرده است . »
بر این اساس شناخت امام شرط اسلام است ، و اگر کسی بی شناخت امام بمیرد ، گویا از اسلام بی بهره بوده است ؛ هر چند مناسک و اعمال اسلامی را انجام داده باشد .
امامت ستون اصلی خیمه اسلام است که اعمال اسلامی وابسته به آن است .
3- شرط قبولی اعمال ، پذیرش ولایت
مسئله « ولایت امامان » چنان جایگاهی دارد که در روایات گوناگون ، پذیرش همه اعمال منوط به آن شده است ؛ امام صادق (ع) پیشوای ششم شیعیان در این باره می فرمایند : « خداوند از بندگان عملی را نمی پذیرد ، مگر به معرفت و شناخت ما » 4
بر اساس این روایات همه اعمال انسان ، در ظرف معرفت و آگاهی نسبت به امام زمان ، ارزش می یابد.
4-بایستگی شناخت ولی نعمت
«امام»واسطه فیض الهی است وآنچه ازنعمتها به عالم وجود می رسد ، به واسطه وجود اوست ودراین میان انسانها نیز به واسطه وجود او ، از انواع نعمتهای الهی بهره مند می شوند . امام هم در«تشریع»واسطه است وهم درجنبه تکوین :« به برکت او به خلق روزی می رسد وبه واسطه وجود او زمین وآسمان پابرجاست» 5
ودرفرمایشی از امام هادی(ع) است که وقتی می خواهید امامی را زیارت کنید اینگونه بگویید:
« به واسطه شما خدا آغاز کردو به شما پایان می دهدو به وسیله شما باران را فرو می فرستد وبه واسطه شما نگه می دارد و آسمان را بر زمین نیفتد،جز به اذن او. » 6
پس مهمترین چیزی که به اعتقاد درست شکل می دهد ، معرفت است. با تحصیل معرفت می توان به این نتیجه رسید که ؛ امام زمان (عج) تداوم بخش امامت ائمه هدی (ع) می باشند ، او واسطه فیض الهی و طریق معرفت به آفریدگار است .
حال!آیا این خلاف ادب نیست که ما درباره بسیاری از امور-که تأثیری چندانی در زندگی ما ندارد –آگاهی واطلاع داشته باشیم؛ولی از ولی نعمت خود بی خبر باشیم؟!
آیا باوجود این همه آثار نبایدبه شناخت امام (عج) پرداخت وابعاد وجود مقدس حضرت ولی عصر(عج)را بهتر شناخت؟چگونه می توانیم نسبت به او شناخت صحیح و درستی نداشته باشیم در حالی که آن حضرت در عصر غیبت نیز ، از فیض الهی خویش ،مردم را محروم نمی کند و همه ما مشمول فیوضات امامت او هستیم؟
دو - بعد اجتماعی
بشر از روزی که روی زمین قرار گرفت ،پیوسته در آرزوی یک زندگی اجتماعی سعادت بخش بوده است اگر این خواسته امکان تحقق خارجی نداشت، هرگز چنین آرزو و امیدی در نهاد وی نقش نمی بست ؛ همانطور که اگر غذا یا آبی نبود، تشنگی و گرسنگی هم نبود ....
«مهدویت»،فکر واندیشه ای است که آثار اجتماعی فراوانی دارد، مهمترین آنها از بین بردن یأس و ناامیدی از پیکره اجتماع است . مهدویت یعنی امیدواری به آینده ایی روشن و پیامی رهایی بخش به بشر سرخورده و ستمدیده ، و اینکه روزی یک مرد الهی خواهد آمد و آنچه مردم بدان امید دارند ، تحقق خواهد بخشید . بنابراین امید به وجود مقدس مهدی موعود (عج) امید را در دلها زنده می کند . انسانی که معتقد به این اصل است ، ناامید نمی شود و چون می داند یک پایان روشن حتمی وجود دارد . سعی میکند خودش را به آن برساند و از حرکت نمی ایستد بلکه سعی در تحقق بخشیدن آن دارد و از این رو در برابر سختی ها و ناملایمات تن به شکست نمی دهد . این بزرگترین ره آورد اجتماعی برای بشر در پرتو اعتقاد به مهدویت است .
سه - بعد تاریخی
مهدویت در راستای مسئله امامت و در امتداد نبوت و خاتمیت است ؛ از این رو در مرحله ایی حساس از تاریخ آغاز شده و تا امروز ادامه یافته و تا آخرین لحظه حیات بشر نیز باقی خواهد بود . بنابراین چگونگی « امامت » ، از امام علی (ع) تا ولی عصر (عج) و عکس العمل مسلمانان در باره امامت (به طور عام ) و مهدویت به ( طور خاص ) و حوادث تاریخی مربوط آن از موضوعات مهم و حساس تاریخ اسلام به شمار می آید. مسئله مهدویت همواره در طول تاریخ مطرح بوده است . روایات شیعه و سنی مملو از بشارت پیامبر گرامی به آمدن حضرت مهدی (عج) است . از آن جمله می توان به این حدیث پیامبر (ص) اشاره کرد که از روایات مشهور میان شیعه و سنی است ، که فرمودند : « اگر از عمر دنیا ، در آخرالزمان ، بیشتر از یک روز باقی نمانده باشد ، خداوند آن روز را طولانی خواهد کرد تا مردی از امت و خاندان من که نامش نام من است ظاهر شود و زمین را از عدل و داد پر کند چنانکه از ظلم و ستم پر شده باشد .» 7
و جالب اینکه بسیاری از حرکتهای اصلاحی در طول تاریخ و عصر حاضر متأثر از اندیشه مهدویت بوده است ؛ (مثل فاطمیان در مصر ، مهدی سودانی در سودان و .... ) .
چهار- بعد سیاسی
تاریخ زندگی بشر همواره شاهد مبارزه و جدال بین نیروهای حق و باطل و شکست مکتب ها و حکومت های مختلف در صحنه جهانی بوده است . سالهای متمادی دو تفکر غربی کمونیسم و لیبرال دموکرات ، افکار و اندیشه جهان معاصر را تحت شعاع خود قرار داده بود ولی به مرور زمان یکی از آنها نا کارآمدی خود را نشان داد و به زباله دان تاریخ پیوست و دیگری که در مقابل کمونیسم قرارداشت ، با بروز بحرانهای اخلاقی ، معرفتی ، روانی و تکنولوژی که ناشی از چالشهای موجود در آن است نیز در مسیر سقوط و نابودی قرار گرفته است . حال تکلیف این بشر وامانده و سرگشته از ناکامی ها و شعارهای بی عمل و نظاره گر سرابها چیست ؟
بشر امروز با تجربه گذشته ، تشنه یک طرح و نگاه جدید در عرصه سیاسی جهان است و چیزی نمی تواند آن را سیراب کند ، مگر طرح« مدینه فاضله مهدوی » . نظریه «مهدویت » یک نظریه جهانی است نه منطقه ایی و این اندیشه نوین برای اداره جهان برنامه و طرح بنیادین و کارساز دارد . دنیا نیز تشنه چنین طرحی است ؛ از این رو معتقدیم تنها برنامه ایی که می تواند پاسخگوی بشر معاصر باشد ، اندیشه حکومت مهدوی است ، چون مهدویت دراین عرصه دارای اهدافی بلند ، ارزشی و متعالی است و می تواند به عنوان اهداف راهبردی و کلان حکومت دینی نیز مطرح شود . کسانی که در این عصر ادعای حکومت دینی دارند ، باید همه مسائل حکومتی خود را به آرمانهای امام زمان (عج) نزدیک کنند و سیره آن حضرت را در ابعاد مختلف سیاسی ، اجتماعی ، فرهنگی و قضایی و .... در برنامه های کلان خود مد نظر قرار دهند .
پنج - بعد فرهنگی
یکی از وظایف ما مسلمانان ، زمینه سازی وگسترش فرهنگ مهدویت و جلوگیری از تأخیر درظهور آن حضرت است . کار فرهنگی در عرصه مهدویت نیاز به توجه و دقت در محور های مهمی همچون : استراتژی انتظار ، آسیب شناسی مهدویت و دشمن شناسی دارد .
اعتقاد به ظهور حضرت مهدی (عج) و اینکه سرانجام نزاع ها و جنگ ها و زحمت ها به صلح و صفا و آرامش و امنیت تبدیل می شود ، سبب می شود که انسان خود را بسازد و شرایط لازم برای قرار گرفتن در صف منتظران واقعی را پیدا کند . انتظار فرج باعث می شود که فرد مسلمان آنچه در توان دارد ، به کار گیرد تا سطح اندیشه و آگاهی و آمادگی جسمی و روحی و مادی و معنوی خود را بالا ببرد تا بتواند در پیاده کردن آن اصلاحات عمیق و همه جانبه و گسترش قسط و عدل و یکتاپرستی در جهان سهیم باشد .
در این راستا آسیب شناسی و دشمن شناسی ،که نیاز به هوشیاری عمیق دارد ، نقش بسیار مهمی را ایفاگر خواهد بود . باید تلاش کرده و نقاط آسیب پذیر را شناخت و سعی در حل آن داشت . به عنوان نمونه : نباید با طرح افراطی ملاقات امام زمان (عج) اساس مهدویت را در دیدار حضرت خلاصه کرد ، چرا که با عدم تحقق آن عده ایی دچار یأس و نا امیدی می شوند و از مسیر منتظران ظهور حضرت خارج می گردند . همچنین باید مراقب باشیم مفهوم انتظار ، تحریف نشود و اندیشه های نادرست ( مانند ظلم پذیری و... ) در جامعه حاکم نگردد . بنابراین باید با شناخت صحیح مباحث مهدویت ، دشمن را شناخت و جلوی هرگونه تحریف و تخریب را گرفت .
آنچه به اختصار بیان شد برخی از ابعاد مهمی ایست که اهمیت و ضرورت بحث مهدویت و ظهور را در جوامع جهان خصوصاَ جوامع اسلامی و شیعی بیان می دارد . اما اثبات این ضرورت مهم نا خود آگاه ذهن را به سوی پاسخ به این سؤال سوق میدهد که مطرح شدن چنین مباحثی چه تأثیری در زندگی بشر خواهد داشت ؟
چنانکه گروهي اين امرمهم را به سبب ارتباطش به آينده غير ضروری دانسته و آن را بی فايده مي دانند ، اما ما معتقديم که بحث از مهدويت ، به ويژه در اين زمان آثار و فوايد فراواني دارد که در اينجا به تعدادي از آنها اشاره مي کنيم :
1- پاسخگویی به یک نیاز ذاتی
هدف از خلقت چیزی غیر از معرفت و عبودیت ذکر نشده است : « وَ ما خَلَقتَ الجِنَّ و الاِنس إلا لِیَعبُدون » 8
در حقیقت این دو، یک چیز را نتیجه می دهند و آن اینکه هدف ، رشد انسانی و رسیدن به کمال است . هدایت ذاتی بشر کمال و سعادت انسانی است . بحث از مهدویت پاسخ مناسبی برای این سؤال مهم و همیشگی بشر است که کمال انسانی در این جهان خاکی ، کی ؟ کجا و چگونه ؟ محقق خواهد شد .
2 – امید سبز
با مباحث مربوط به مهدویت و امام زمان (عج) امید در دلهای مؤمنان قوت می گیرد و روح استقامت در برابر هجمه ها ، صبر و مبارزه با ظلم ها و پلیدی ها ، روز به روز در دل توده ها شکل خواهد گرفت . سخن از امام عصر (عج) می تواند درخت امید را در دل بشر خسته از ملالتها بکارد . امیدی که ناشی از خیال پردازی نیست ، بلکه با این مباحث روشن می شود که بسیار ریشه دار و قدرتمند است .
3- انتظار و حرکت
یکی از نتایج مهم مباحث مهدویت ، مفهوم انتظار است . البته منظور از انتظار هر انتظاری نسیت ، بلکه انتظار مثبت و سازنده ایی است که باعث حرکت و جوشش جامعه برای سازندگی و زمینه سازی برای حکومت جهانی امام زمان (عج) می شود و یکی از آثار حیاتی آن روشن شدن مفهوم انتظار و وظایف منتظران است .
4- پاسخگویی به سیل شبهات
در طول تاریخ اسلام همواره شبهات فراوانی به اسلام و به ویژه تشیع وارد شده است . و یکی از مهمترین آنها مسئله امام مهدی (عج) و مباحث مربوط به آن است . که بی وقفه ازسوی دشمنان داخلی و خارجی برای به انحراف کشیدن افکار مردم وارد می شود . شناخت کامل امام (عج) و بحث در مورد مسائل مختلف پیرامون آن می تواند پاسخ مناسبی برای این شبهات باشد.
5- امامت و مهدویت
بحث از مهدویت تنها بحث از اموری نیست که مربوط به آینده بشریت باشد ؛ بلکه بحث از امامت و ولایت محوری است ، بحث از وجود امام در زمانهای مختلف و حجت خدا روی زمین است . « امامت ادامه رسالت و امام ، خلیفه و وصی رسول خدا (ص) است و تمام ویژگی ها و شئون او را بجز دریافت وحی دارا می باشد . » 9 و این مباحث ما را به مهمترین وظیفه مان که همان شناخت امام است آشنا می کند . که پیامبر (ص) فرمودند : « مَن ماتَ لا یَعرفُ اِمامَهُ ، ماتَ مَیتَتة جاهِلیَّة »
در پایان امید است که شیعیان با تعمیق شناخت خود و جامعه به آن حضرت ، مراحل معرفتی این باور ارزشمند را کمال بخشند و با گرایش به آن حضرت زمینه های محبت به او را باور ساخته و با ادای اصیل ترین وظیفه خود در دوران غیبت یعنی انتظار سازنده ، زمینه سازی برای تعجیل در ظهور آن حضرت را تحقق بخشند.
پی نوشتها :
1- برای بررسی اوصاف الهی در قرآن ر.ک : فهرست موضوعی «تفسیر نمونه » برای نگاه به روایات ر.ک :«میزان الحکمه »
2- شیخ صدوق ، علل الشرایع، ج 1 ، ص 9، ح1
3- شیخ صدوق ، کمال الدین و تمام نعمه ، ج 2 ، ص 409 ، ح 9 - صحیح بخاری ،ج5 ، ص ،135 صحیح مسلم ،ج 6 ، ص21
4- کافی ،ج1 ،باب نوادر ،ص 143 ، ح4
5- مفاتیح الجنان ، دعای عدیله
6- شیخ صدوق ، من لا یحضره الفقیه ، ج2 ، ص615 ،ح3213
7- فصول المهمه ،ابن صباغ مالکی ، ص294
8- قرآن مجید ، سوره ذاریات ، آیه 56
9- میر مهر ، ص203
10- شیخ صدوق ، کمال الدین و تمام نعمه ، ج2 ،ص409 ،ح9
منابع و مأخذ :
1- شاکری زواردهی ، روح ا... ، ضرورت طرح مباحث مهدویت 2- مطهری ، مرتضی ، قیام و انقلاب مهدی از دیدگاه فلسفه تاریخ 3- رضوانی ، علی اصغر ، موعود شناسی 4- فصلنامه انتظار ، ش5 5- آیت ا.. آصفی ، انتظار پویا 6- گفتگو درباره امام مهدی (ترجمه « بحث حول المهدی » ) مترجم مصطفی شفیعی